Van enkel naar ook

VanEnkelnaarOok

BZK gaat over ‘goed bestuur’. Maar wat is dat? In een brochure geven wij een definitie, en formuleren we zes aandachtsgebieden. Een stap voorwaarts. Het helpt de interne en de externe communicatie.

Bestuurders en ambtenaren functioneren in een context. Het bestuur heeft belangrijke relaties met het bedrijfsleven en de gemeenschap. Hoe het bestuur zich tot deze grootheden verhoudt, en hoe het bestuur zich ontwikkelt, dat komt in de brochure niet uit de verf.

Dat is begrijpelijk want ‘goed bestuur’ is een statisch begrip. Er zit geen spanning, beweging en dynamiek in. En dat terwijl Nederland bol staat van de hervormingen en de transities. Er is een zorgtransitie, een energietransitie, een omgevingstransitie, ga zo maar door.

Het is nu tijd om de volgende stap te maken en meer te spreken over de bestuurlijke transitie.

Wat zijn de typerende kenmerken van het huidige bestuur, en hoe zou het toekomstige bestuur eruit kunnen en moeten zien?

Eerst een beetje verandertheorie. Een transitie verloopt mijns inziens niet ‘van huidig naar toekomstig’. Dat zou betekenen dat we het hedendaagse afschaffen en vervangen door iets nieuws. Sommige transitiedeskundigen roepen iets te hard dat het nieuwe vraagt om destructie van al het oude.

Nee, transities beginnen met het nieuwe naast het oude. Het is een verandering ‘van huidig naast toekomstig’. Het betekent dat we het hedendaagse aanvullen en transformeren naar iets nieuws. Het nieuwe omvat het oude en voegt er iets aan toe waardoor het karakter van het geheel verandert. Ontwikkelingsdeskundigen noemen dat ‘transcend and include’. Ik noem het verandering ‘van enkel naar ook’. Van enkel het huidige naar ook het nieuwe.

Hoe ziet dat eruit voor een bestuurlijke transitie? Een aantal richtingaanwijzers, op persoonlijke titel:

Van enkel (dominante logica) Naar ook (aanvullende, nieuwe logica)
Economisch Sociaal en ecologisch
Groei Duurzame ontwikkeling
Gericht op bedrijven Gericht op gemeenschappen
Representatieve democratie Participatieve democratie
Overheidsregie: handhaver, regisseur, opdrachtgever, architect Overheidsparticipatie: partner, verbinder, facilitator
Grootschalig Kleinschalig
Gelijkheid Diversiteit
Formeel en onpersoonlijk Informeel en persoonlijk
Procedure Relatie
Lineair Circulair
Gesloten Open
Bezit en eigendom Delen en toegang
Vaste samenstelling Wisselende samenstelling
Planning vooraf Iteratie tussentijds
Voorschrijven Voorwaarden scheppen
Richting geven Ruimte bieden
Eigenstandige initiatieven en agenda Invoegen en aansluiten bij andere agenda’s

Verandering ‘van enkel naar ook’ is realistisch, verstandig en ontspannen. Laat mij dat eens aan u verkopen.

Het is realistisch, want het oude blijft nog wel even. Op termijn wordt het wel steeds kleiner, maar ook na de transitie zal het oude in het totaal nieuwe nog herkenbaar zijn.

Het is verstandig omdat de huidige situatie ook veel goeds bevat. Niet zelden wordt het nieuwe volledig bestempeld als ‘beter, slimmer, slanker, krachtiger’ en als ‘modernisering en vooruitgang’. Zij die niet mee willen zijn ‘tegen’ en zitten ‘in de weerstand’. Maar het huidige is er niet voor niets. Het heeft ook goede, waardevolle aspecten. Het zijn vaak die waardevolle dingen waarop de ‘tegenstanders van vooruitgang’ wijzen. Verandering ‘van enkel naar ook’ stelt niet enkel de vraag ‘waar willen we vanaf?’ Maar ook de vraag ‘welk goeds willen we behouden?’

Dat geeft wat meer ontspanning en draagvlak, naast de destructie en de conflicten, die er ook zijn. Verandering ‘van enkel naar ook’ geeft mensen minder het gevoel dat ze worden gediskwalificeerd en het voorheen ‘dus slecht’ hebben gedaan. Tegelijkertijd wordt de druk op mensen die blijven hangen in ‘van enkel naar enkel’ steeds groter. Zij ontwikkelen zich niet en worden overbodig.

De tabel lijkt abstract en op macroniveau. Dat is ook zo. Tegelijkertijd is het heel concreet en persoonlijk. Laatst sprak ik een aantal leden van een projectteam. Ze kwamen uit verschillende onderdelen van de organisatie en moesten iets met elkaar. Aanvankelijk werd elk van de leden van het team geacht het belang van het achterliggende organisatieonderdeel te vertegenwoordigen, en zo gedroegen ze zich ook. Dat is de dominante logica in organisatieharkjes. Je kunt het beschouwen als een vorm van representatieve democratie: je vertegenwoordigt het ‘standpunt van de directie’. Een aantal verstandige mensen besloot dit te veranderen naar een meer participatief proces. Het projectplan kwam vervolgens tot stand in samenspraak, en op basis van persoonlijke inzichten en motivaties van de betrokkenen. Niet enkel ‘wat vindt de directie?’, maar ook ‘wat vind en wil jij zelf?’

‘Van enkel representatie naar ook participatie’ betreft dus niet alleen de ‘grote democratieverandering’ in Nederland, maar ook ‘de kleine democratieverandering’ in je eigen organisatie en in jezelf. Zo kan je ook de rest van de tabel op jezelf betrekken.

 

Foto: Frankie Leon