Relationaliteit als lens op de wereldorde

Wat gebeurt er als we geopolitiek niet benaderen vanuit grenzen, dreiging en invloedsferen, maar vanuit relationaliteit? In Relationality beschrijven Escobar, Osterweil en Sharma hoe de moderne politieke orde gebouwd is op wat zij noemen de georganiseerde scheiding: tussen mens en aarde, individu en gemeenschap, zelf en ander. “We gamble on humanity,” schrijven zij, “because we are all interconnected, and even that which we have labeled as the enemy, we are connected to it.”

Relationaliteit stelt niet dat we méér relaties moeten aangaan, maar dat de werkelijkheid zelf relationeel ís. Dat heeft consequenties. Ten eerste staat geen enkel wezen buiten het geheel. Dit geldt zelfs voor wie of wat we als ‘vijand’ labelen. Ten tweede is politiek geen strijd om afzonderlijke belangen, maar de kunst om te leven met onderlinge afhankelijkheid. Relationaliteit verwerpt niet het conflict, maar ontkent dat het conflict buiten verwevenheid kan bestaan. Ten derde zijn het zelf en het collectief geen tegenpolen. Het is niet het individu versus de gemeenschap: het zelf is relationeel. Dus niet óf zelf, óf samen, maar een zelf dat zonder het samen niet denkbaar is.

Vanuit relationaliteit bestaat er geen politiek zonder onderlinge verwevenheid. Dat onderscheidt haar van het moderne natiestaatdenken. Daarin wordt autonomie gelijkgesteld aan afzondering, veiligheid aan afgrenzing en identiteit aan uitsluiting. Het gevolg is een verhaal over de wereld waarin winst altijd verlies elders impliceert, zorg zwakte heet en verschil automatisch gevaar wordt.

De recente Amerikaanse veiligheidsstrategie is bij uitstek zo’n verhaal. De tekst spreekt de taal van invloedssferen, demografische angst en Europees verval, en kiest voor terugtrekking, fortificatie en escalatie als reflex. Internationale samenwerking wordt daarin niet langer voorgesteld als gedeelde ambitie, maar als risico. Europa verschijnt niet als bondgenoot, maar als waarschuwing: een continent dat zijn identiteit verliest en daarmee zijn strategische bruikbaarheid.

Wanneer relationaliteit het uitgangspunt is, verschuift het Europese perspectief. Niet (alleen): hoe behouden we Amerikaanse betrokkenheid? Maar (ook): waarom zouden we onze politieke verbeelding laten bepalen door een veiligheidslogica die de relationele werkelijkheid ontkent? Niet (alleen): hoe positioneren we ons binnen een geopolitiek schaakbord, maar (ook): waarom accepteren we überhaupt nog de metafoor van schaakstukken? Relationaliteit weigert de gedachte dat geschiedenis uitsluitend wordt geschreven door machtsblokken die elkaar uitsluiten. Zij vertrekt vanuit de aanwezigheid van onderlinge afhankelijkheid, niet als sentiment, maar als voorwaarde voor leven zelf.

Het interessante is dat juist in tijden van geopolitieke crisis deze relationele denkwijze geen ontwijking is, maar een confrontatie. Zij confronteert ons met de vraag die traditionele geopolitiek zorgvuldig vermijdt: hoe ziet veiligheid eruit wanneer we erkennen dat niemand buiten het web staat? Of, scherper: kan machtspolitiek nog functioneren in een eeuw waarin alle systemen - ecologisch, sociaal, technologisch - onderling verstrengeld zijn? Escobar en collega’s suggereren voorzichtig dat de val van het oude paradigma niet zichtbaar wordt in een plots einde, maar in de inertie van zijn taal: een politiek die zich slechts kan uitdrukken in dominantie en dreiging, zelfs wanneer zij geen overtuigingskracht meer bezit.

Daarmee krijgt de Amerikaanse strategie een andere status. Niet langer het middelpunt waarop Europa moet reageren, maar een spiegel van wat relationaliteit ontmaskert: de hardnekkige overtuiging dat politieke gemeenschap alleen kan bestaan door uitsluiting van de ander. Europa hoeft die logica niet te beantwoorden met een eigen versie van verdedigingsnationalisme (zie hoe het Louvre hogere tarieven gaat hanteren voor bezoekers buiten Europa, vergelijkbaar met de hogere tarieven die niet-Amerikanen moeten gaan betalen voor toegang tot de nationale parken). Relationele politiek vraagt niet om spiegeling, maar om ontsnapping. Niet harder, maar dieper; niet assertiever, maar meer aanwezig. Een geopolitiek zonder paniekreactie: een vermogen om te handelen zonder onmiddellijk het schema vriend–vijand te activeren.

Toch vraagt een relationele buitenlandpolitiek om helderheid over haar eigen grens. Juist omdat verwevenheid reëel is, kan zij niet romantisch worden geïnterpreteerd. Relationaliteit sluit klassieke weerbaarheid niet uit, maar veronderstelt haar: diplomatie vergt kanalen, maar geloofwaardigheid vergt capaciteit. In een wereld waarin autocratieën zich herbewapenen, grensgebieden destabiliseren en zich steeds nadrukkelijker mengen in Europese binnenlandse politiek, kan Europa alleen relationeel handelen wanneer het ook conventioneel is toegerust om zijn waarden te beschermen. Ontsnapping aan de logica van vijanddenken betekent niet ontwapening, maar het vermogen om escalatie te begrenzen zonder die als primaire taal te voeren.

Een relationele strategie integreert strategische autonomie, maar wordt pas werkelijk richtinggevend wanneer zij ook ontologische autonomie omvat: de moed om een wereldorde te denken die niet begint bij grens, maar bij weefsel. Relationele politiek is precies dat: niet de hoop dat conflict verdwijnt, maar de overtuiging dat zelfs conflict nooit buiten verbondenheid bestaat.

Zo bezien functioneert de Amerikaanse veiligheidsstrategie niet langer als leidend denkkader, maar als echo van een wereldbeeld dat zijn vanzelfsprekendheid verliest. Europa staat voor de keuze om te handelen vanuit eigen fundamenten: menselijke waardigheid, pluraliteit, gelijkheid en rechtsstatelijkheid als structurele beginselen.

Dat is geen naïeve harmoniegedachte of een gemakzuchtig moreel comfort. Het is een erkenning dat elke andere geopolitiek gedoemd blijft binnen de taal van scheiding en uitsluiting met verschrikkelijke oorlogen als gevolg.

Als de twintigste eeuw de eeuw van hegemonie was, kan de eenentwintigste eeuw de eeuw van verwevenheid worden. Niet omdat de wereld dat vanzelf wordt, maar omdat we ophouden te doen alsof zij ooit anders is geweest.