Digitale macht in publieke infrastructuur

In een vorige blog beschreef ik hoe het internet kon verschuiven van een open, collectieve belofte naar een gesloten platformeconomie, en waarom die ontwikkeling geen technologische noodzaak was, maar het resultaat van samenhangende keuzes. Ik introduceerde daarin een gelaagde manier van kijken naar digitale macht: van protocollen tot interfaces, van infrastructuur tot dagelijkse ervaring.

In deze blog breng ik die analyse een stap verder. Ik ga dieper in op de keuzes die er binnen de vier lagen te maken zijn, welke alternatieven er zijn, en wat dat in de praktijk betekent. Om dit concreet te maken pas ik het vierlagenmodel toe op een casus: DigiD.

DigiD is een kernonderdeel van de Nederlandse publieke digitale infrastructuur. Deze casus maakt zichtbaar hoe digitale macht in publieke systemen wordt georganiseerd, en waar geopolitieke kwetsbaarheid kan ontstaan, zelfs wanneer techniek en intenties op orde lijken.

Het vierlagenmodel: digitale macht ontrafeld

Het vierlagenmodel maakt zichtbaar hoe digitale macht ontstaat uit een samenhang van ontwerpkeuzes op verschillende niveaus. Elke laag beantwoordt een andere kernvraag:

1. Protocollen: waar kan macht technisch ontstaan?

2. Economie: hoe wordt die macht duurzaam en reproduceerbaar?

3. Governance: wie mag haar uitoefenen en corrigeren?

4. Interface: hoe wordt die macht ervaren en genormaliseerd?

Kwetsbaarheid ontstaat vaak op de kruispunten tussen lagen, met name waar technische toegang, economische afhankelijkheid en juridische zeggenschap samenkomen.

1 Protocollen: macht mogelijk maken

Protocollen bepalen hoe systemen met elkaar communiceren, wie kan deelnemen en waar coördinatie plaatsvindt. Ze functioneren als een constitutionele laag: ze schrijven geen beleid voor, maar bepalen de ruimte waarbinnen beleid en governance mogelijk zijn.

Binnen deze laag zijn verschillende ontwerpkeuzes te onderscheiden:

• Centrale protocollen
  Coördinatie en toegang lopen via één infrastructuur. Dit vereenvoudigt standaardisatie en beveiliging, maar concentreert macht en vergroot de kans op single points of failure.

• Federatieve protocollen
  Meerdere autonome knooppunten werken samen via gedeelde standaarden. Macht wordt gespreid, maar dit vraagt institutionele afstemming en gezamenlijke afspraken.

• Peer-to-peer-architecturen
  Deelnemers vormen samen de infrastructuur. Autonomie is groot, maar publieke borging en collectieve sturing zijn moeilijk te organiseren.

Wat hier op het spel staat is niet alleen technische efficiëntie, maar wie onmisbaar wordt. Wie sleutels beheert, toegang kan afsluiten of systemen kan degraderen, beschikt over een vorm van macht die meestal onzichtbaar blijft, totdat zij wordt ingezet.

2 Economie: macht bestendigen

Economische modellen bepalen welke digitale infrastructuren kunnen blijven bestaan en onder welke voorwaarden. Het gaat hier om reproductie en continuïteit.

Binnen deze laag zijn grofweg drie logica’s te onderscheiden:

• Extractieve groei-economie
  Waardecreatie is gericht op schaal, data-extractie en accumulatie.

• Publiek-gestuurde markteconomie
  Marktwerking wordt ingezet binnen expliciete publieke doelen en kaders.

• Regeneratieve commonseconomie
  Waarde ligt in gebruik, zorg voor infrastructuur en continuïteit binnen begrensde schaal.

Economie gaat hier over vragen als: wie onderhoudt het systeem, wie bouwt kennis op, en wie is vervangbaar? In het geval van publieke digitale infrastructuur kan een marktlogica structurele afhankelijkheden creëren wanneer uitvoering, expertise en operationele capaciteit buiten het publieke domein worden georganiseerd.

3 Governance: macht verdelen

Governance gaat over eigendom, zeggenschap en doorontwikkeling, maar vooral over feitelijke handelingsmacht: wie kan ingrijpen wanneer het nodig is?

Binnen deze laag zijn verschillende vormen te onderscheiden:

• Marktgedreven governance
  Besluitvorming volgt eigendom en contracten.

• Publieke governance
  De staat draagt verantwoordelijkheid en kan handelen vanuit publieke belangen.

• Commons-governance
  Gebruikers delen eigenaarschap en bestuur.

• Hybride vormen
  Combinaties van markt, staat en commons.

Niet alle lagen kennen hybride vormen op dezelfde manier. Waar protocollen en economische regimes vaak door één dominante logica worden bepaald, is governance vrijwel altijd gemengd. De cruciale vraag is niet of governance hybride is, maar of die mengvorm stabiel is wanneer het erop aankomt. Hier verschijnt de staat niet alleen als regelgever, maar als institutionele infrastructuur: drager van legitimiteit, continuïteit en crisisvermogen.

4 Interface: macht ervaren

Digitale macht wordt uiteindelijk ervaren via interfaces. Interfaces bepalen wat zichtbaar is, wat vanzelfsprekend wordt en wat buiten beeld blijft.

Ook hier is een fundamentele ontwerpkeuze zichtbaar:

• Sturende interfaces
  Optimaliseren gedrag en aandacht.

• Faciliterende interfaces
  Ondersteunen handelen zonder gedragssturing.

Faciliterende interfaces kunnen autonomie versterken, maar dragen er ook aan bij dat structurele afhankelijkheden als vanzelfsprekend worden ervaren. Juist doordat systemen probleemloos werken, blijven deze kwetsbaarheden vaak buiten het dagelijks bewustzijn en het publieke debat.

DigiD door de bril van het lagenmodel

Met dit kader in gedachten wordt zichtbaar hoe de gemaakte keuzes in de praktijk uitpakken bij DigiD, en hoe robuustheid en kwetsbaarheid tegelijk kunnen ontstaan.

1 Protocollen

• DigiD is opgezet als één centrale nationale authenticatielaag voor publieke dienstverlening.

• Deze centraliteit ondersteunt veiligheid, uniformiteit en beheersbaarheid.

• Tegelijk concentreert zij toegang en coördinatie, waardoor verstoring of misbruik grote maatschappelijke impact kan hebben.

• Open source en technische redundantie mitigeren risico’s, maar veranderen de architectonische centraliteit niet.

2 Economie

• DigiD is publiek gefinancierd, maar uitvoering en beheer zijn uitbesteed via aanbestedingen.

• Marktpartijen maken winst op ontwikkeling, onderhoud en exploitatie van de infrastructuur.

• Continuïteit, kennisopbouw en operationele capaciteit bevinden zich daardoor deels buiten het publieke domein.

• Overnames van uitvoerende partijen verschuiven deze capaciteit onder andere bedrijfs- en rechtsregimes.

3 Governance

• Formeel is DigiD publiek eigendom en valt het onder publieke sturing.

• In de praktijk ligt operationele handelingsmacht bij ingehuurde uitvoerders.

• Verantwoordelijkheid en feitelijke controle vallen daardoor niet volledig samen.

• In crisissituaties is doorslaggevend wie daadwerkelijk kan ingrijpen.

4 Interface

• Voor burgers is DigiD een rustige, betrouwbare en niet-sturende dienst.

• De interface faciliteert toegang tot publieke diensten zonder gedragssturing.

• Juist door deze probleemloze werking blijven afhankelijkheden en fallback-beperkingen buiten het dagelijks bewustzijn.

• Kwetsbaarheid wordt pas zichtbaar wanneer het systeem faalt.

Deze analyse maakt duidelijk dat de kwetsbaarheid van DigiD niet in één fout of één laag zit, maar in de configuratie over alle vier de lagen samen.

Operationele macht: het kruispunt van lagen

De DigiD-casus illustreert een vorm van macht die vaak impliciet blijft: operationele macht. Deze machtspositie ontstaat waar de volgende elementen samenkomen:

• protocoltoegang (beheer, sleutels)

• economische afhankelijkheid (uitvoering en expertise)

• governance-mandaat (wie mag handelen)

Op dit kruispunt wordt de geopolitieke kwetsbaarheid concreet. Wie beschikt over operationele toegang en capaciteit, kan in de praktijk handelen en valt daarbij onder een specifiek juridisch en geopolitiek regime. Daardoor kunnen veranderingen in eigendom, contracten of rechtsorde directe gevolgen hebben, zonder dat het systeem zelf technisch verandert.

Bewuster en gerichter

Eerder betoogde ik dat de toekomst van het digitale domein niet vastligt, maar wordt gevormd door keuzes. In deze blog heb ik laten zien waar die keuzes precies worden gemaakt, en waarom ze ertoe doen, juist in publieke digitale infrastructuur.

De DigiD-casus maakt duidelijk dat technische veiligheid alleen niet volstaat. Wie digitale infrastructuur serieus neemt als staatsinfrastructuur, moet ook kijken naar macht, afhankelijkheid en geopolitiek. Het vierlagenmodel biedt geen pasklare oplossing, maar wel een scherpere manier van kijken. En wat scherper zichtbaar wordt, kan ook bewuster en gerichter worden herontworpen.