Overheid op quantumspeed

quantumspeedgrootEen bestuurder vertelde me dat niemand de term ‘hybride’ snapt of ermee overweg kan. Hij gebruikt de term daarom niet meer. Terwijl hybriditeit toch echt een bepalend kenmerk is van de transities waaraan (ook) deze bestuurder werkt.

‘Hybride’ is niet het bestaande en niet het nieuwe, maar allebei tegelijkertijd. Denk aan de elektrische auto. Die is er niet ineens. Er bestaan nu allerlei mengvormen van auto’s met verbrandingsmotoren en elektrische aandrijving. Zoals vroeger de eerste auto’s met verbrandingsmotoren gelijktijdig rijtuigen waren, die op paardenkracht reden.

Het doet me denken aan quantumdeeltjes die naast 0 en 1, tegelijkertijd 0 en 1 kunnen zijn. Wat is, als we die lijn van denken volgen, de quantumoverheid? En wat zijn dan de quantumambtenaren?

Quantumambtenaren kunnen gelijktijdig 0 en 1 zijn. 

Ze weten dat er geen keuze nodig is tussen ‘de bestuurder’ of ‘de samenleving’ (‘Uiteindelijk zitten we hier voor …’). Ze dienen gelijktijdig politiek en samenleving. Een quantumoverheid vraagt ambtenaren af te stappen van een binaire benadering.

Misschien is dat wel een vraag naar eigenschappen die het huidige bureaucratische systeem ‘weg selecteert’, waardoor het gebrek aan quantumvaardigheden een blinde vlek wordt.

0 en 1 zijn gescheiden, en we moeten kiezen, dat is de heersende overtuiging. Het is binair en totalitair. Het geeft een gevoel van orde, controle, grip, en beheersing. Het maakt duidelijk wie waarover gaat, en wie niet. Hoe meer druk bestaat of ontstaat, des te frequenter en des te intensiever de terugval in deze ‘veilige groef’. Er is een sterke scheiding tussen denken en doen, en zo hoort het. Een strikte scheiding tussen ‘uitdragen’ en ‘zijn’. Tussen het persoonlijke en het beleidsmatige. Niks hybride. Nada quantum.

Ik zal niet snel vergeten hoe tijdens een verkennend gesprek over een organisatieverandering, een adviseur van een ‘Bureau Inspecteur-Generaal’ als een ware spraakwaterval bleef ratelen over de bedoeling van dit beleid, dat uitgangspunt, en protocol zus en zo. Totdat een collega haar vroeg: ‘Wat vind je er eigenlijk zelf van?’ Er volgde een lange, oorverdovende stilte.

Ik zie ook weer de ambtenaar van de Belastingdienst voor me, die vertelde dat hij door dezelfde vraag wakker was geschud. ‘Hoe durf je met koppeling van persoonlijke data van mensen bezig te zijn, zonder daarover een opvatting te hebben?!’, had iemand hem boos voor de voeten geworpen. ‘Dat kan je toch niet maken?! Jij behoort hierover een opvatting te hebben!’ Na de bijeenkomst was hij over het antwoord op de vraag gaan nadenken.

Hij had zich, als ambtenaar, burger, professional…als mens…een opinie gevormd over wat hij aan het doen was, en over hoe hij zijn activiteiten kon richten op een wijze die spoorde met zijn eigen waarden, opinies en uitgangspunten.

Het mooie is dat gezien de enorme variëteit en complexiteit van maatschappelijke vraagstukken, van de samenleving en van de politiek, er altijd een match te maken is. 0 en 1 geven wellicht orde en structuur, maar maken zo’n fijnmazige match veel moeilijker, en soms onmogelijk.

‘Waarom maken we toch zo weinig gebruik van de diversiteit in karakters, kwaliteiten, kennis en kunde die we in huis hebben?’ vroeg een topmanager hardop tijdens een groepsgesprek over ambtelijke professionaliteit. In de woorden van Maarten Hajer luidt het antwoord: ‘Onze sturingsfilosofie is te beperkt’. We blijven uitgaan van één smaak, of anders gezegd, van Smaak 1. Smaak 1 is: groot, abstract, theoretisch, en geordend. Met als verschijningsvormen: convenant, wet, regel, organigram, richtlijn, procedure, enzovoorts. Hier is alles Structuur. Wat ontbreekt is Smaak 0: klein, concreet, praktisch, persoonlijk en organisch. Met als verschijningsvormen: gevoel, contact, opvatting, waarde, aanname, perspectief, enzovoorts. Hier is alles Werkwijze en Cultuur.

Wat als we gelijktijdig 0 en 1 zouden zijn? Wat zou er gebeuren als we gelijktijdig de huidige sturingsfilosofie combineren met een nieuwe sturingsfilosofie? Wat zou er gebeuren als we bestaande en nieuwe werkwijzen, structuren en culturen écht zouden combineren en integreren? Het beleidsmatige als persoonlijk? Het persoonlijke als beleidsmatig? Praktijk in beleid, beleid in praktijk? Kleinheid in het grote, grootsheid in het kleine? Denken door te doen, doen door te denken? Zien door te voelen, voelen door te zien?

We zouden een overheid waarnemen op quantumspeed.

 

Foto: Taras Mykytyuk

 

Abonneer u op mijn nieuwsbrief! Wanneer een nieuwe blog verschijnt, ontvangt u per mail een attendering. U kunt u op elk gewenst moment weer uitschrijven.